ΚΩΣΤΑΣ ΑΞΕΛΟΣ «Η μοίρα της σύγχρονης Ελλάδας»

0

της Έλενας Μπότση*

Το έργο του Κώστα Αξελού «Η μοίρα της σύγχρονης Ελλάδας», αν και γραμμένο το 1954 στα γαλλικά (τελευταία έκδοση 2010) παραμένει επίκαιρο και δίνει αφορμή για προβληματισμό ενόψη της συζήτησης που έχει ανοίξει με επίκεντρο την κρίση των τελευταίων ετών αναφορικά με την ταυτότητα της σύγχρονης Ελλάδας. Στο δοκίμιο του ο συγγραφέας καταθέτει κάποιες θεωρητικές σκέψεις που δίνουν αφορμή για περεταίρω προβληματισμούς σε σχέση με τη σύγχρονη Ελλάδα, τη θέση της απέναντι στην ίδια της την ιστορία, την Αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο, αλλά και απέναντι στη Δύση.
Ο λόγος του Αξελού είναι ιδιαίτερα ποιητικός με πολλές μεταφορές και αφήνει ανοιχτά ερωτήματα για ερμηνείες και βαθύτερη ανάλυση. Κεντρική θέση στην προβληματική του έχει η νεωτερικότητα, όπου μέσα από επιχειρήματα θέτει το ερώτημα του κατά πόσο η σύγχρονη Ελλάδα έχει θέση στο νεωτερικό κόσμο και πώς βλέπει τον εαυτό της απέναντι σε αυτή τη νέα συνθήκη.
Σχετικά με το πρώτο ζήτημα, της σχέσης της σύγχρονης Ελλάδας με την αρχαία κληρονομιά της, ο Αξελός θεωρεί ότι, αν και οι σύγχρονοι Έλληνες μιλούν μια γλώσσα που προέρχεται από τα αρχαία ελληνικά, ζουν στο ίδιο φυσικό τοπίο, έχουν εικόνες του αρχαίου πολιτισμού, “περνούν δίπλα σε ναούς και αγάλματα”, ωστόσο ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός δεν έχει οικοδομήσει πάνω σε ιδέες και αξίες του αρχαίου, δεν υπάρχει ως εκ τούτου μια πνευματική συνέχεια με τον αρχαίο κόσμο. Με άλλα λόγια η σχέση με τον αρχείο ελληνικό πολιτισμό περιορίζεται σε μια αισθητική αξία που έχασε την ουσία της και την οποία μπορεί να κεφαλαιοποιεί (μόνο) τουριστικά. Αντίστοιχα, και η σχέση της με το Βυζάντιο δεν είναι μια συνέχεια, παρά το γεγονός ότι κάποιες παραδόσεις και βυζαντινά τελετουργικά συνεχίζονται μέχρι σήμερα.
Σχετικά με το δεύτερο ερώτημα, για το αν η σύγχρονη Ελλάδα μπορεί να θεωρηθεί μια νεωτερική κοινωνία, ο Αξελός απαντά αρνητικά, θεωρώντας ότι από αυτή την ιστορική κληρονομιά η σύγχρονη Ελλάδα δεν μπόρεσε να δημιουργήσει κάτι καινούργιο που θα ήταν το ιδιαίτερο στοιχείο της, το ελληνικό και που θα της έδινε μια ιδιαίτερη θέση ανάμεσα στα νεωτερικά έθνη. Αντιθέτως, περιορίστηκε σε έναν μιμητισμό, πιστεύοντας ότι είναι Δύση χωρίς όμως να εφεύρει τον εαυτό της μέσα σε αυτήν. Συνθήκη της νεωτερικότητας για τον Αξελό είναι η αυτοσυνείδηση και η υποκειμενικότητα (ο Διαφωτισμός ανέδειξε το άτομο και την χειραφέτησή του από την κοινότητα και κατ’ επέκταση το έθνος ως μοναδικότητα). Η αυτοσυνείδηση προϋποθέτει παραγωγή γνώσης για το εαυτό και τον κόσμο στον οποίο αυτός ζει. Αυτή τη γνώση η Ελλάδα την εισάγει, «έχει τους καρπούς της αλλά το δέντρο έχει φυτρώσει σε άλλον τόπο», εννοώντας εδώ τη Δύση ή ακόμα και τις ελληνικές παροικίες εκτός των εθνικών της συνόρων. Η γνώση που κατέχει είναι διαμεσολαβημένη και έκκεντρη. Το κέντρο της αστικής ανάπτυξης ήταν εκτός των γεωγραφικών της συνόρων.
Η πόλις συνδέεται με την πολιτική και χρειάζεται ένα κέντρο, στο οποίο αυτή οργανώνει τη δράση της. Δεν μπορούμε, ωστόσο, υποστηρίζει ο Αξελός, από την άλλη, να αμφισβητήσουμε ότι η Ελλάδα ανήκει και είναι μέρος του νεωτερικού κόσμου, γιατί αναζητεί τον σύγχρονο εαυτό της και τη θέση της στον σύγχρονο κόσμο, δηλαδή στη Δύση. Αυτή την αμφίσημη σχέση με τη νεωτερικότητα ο Αξελός αποδίδει λέγοντας: «και είναι και δεν είναι».
Η εναγώνια αυτή αναζήτηση που έχει εκφραστεί μέσα από δύο ιδεολογικές ουτοπίες, τον Ελληνοκεντρισμό (Μεγάλη Ιδέα, οι Δυτικοί είναι οι Άλλοι, οι Φράγκοι) και τον ριζικό Δυτικισμό που αποπνέει επαρχιωτισμό και μιμητισμό, δεν μπορεί σύμφωνα με τον Αξελό να φέρει αποτελέσματα, παρά μόνο μέσα από την παραγωγή γνώσης, επιστήμης, τεχνικής, καινοτομίας. Χρειάζεται δηλαδή διαλεκτική σκέψη, λογική, μέθοδος, αλλά κυρίως στόχος για τον προσανατολισμό της σύγχρονης Ελλάδας. Τα σημαντικά επιτεύγματα στην ελληνική ποίηση απεικονίζουν τον συναισθηματισμό που διέπει την αναζήτηση της μοίρας της σύγχρονης Ελλάδας, ενώ σε αυτή την αναζήτηση η λογική και οι επιστήμες έχουν μπει στο περιθώριο. Είναι όμως αυτές που θα την οδηγήσουν να βρει τον εαυτό της, θα δείξουν το δρόμο της αυτοσυνειδησίας και της μοναδικότητάς της.

 

*Δρ. Κοινωνιολογίας

Γράψτε το σχόλιό σας