Το trafficking στην Ελλάδα και το θεσμικό πλαίσιο

0

της Βάσως Κακοσίμου*

Trafficking ή διεθνική εμπορία ανθρώπων ονομάζεται η παράνομη διακίνηση αλλοδαπών ατόμων, με τη χρήση βίας, απειλής ή άλλου εξαναγκαστικού μέσου με σκοπό την οικονομική εκμετάλλευση.
Ο επίσημος ορισμός του trafficking (διεθνική σωματεμπορία) σύμφωνα με το «Πρωτόκολλο των Ηνωμένων Εθνών για την Αποτροπή, την Καταστολή και την Τιμωρία της Παράνομης Διακίνησης Προσώπων με Σκοπό τη Σεξουαλική και Οικονομική Εκμετάλλευση, Ιδιαίτερα των Γυναικών και των Παιδιών» είναι: «Παράνομη Διακίνηση Προσώπων με Σκοπό τη Σεξουαλική-Οικονομική Εκμετάλλευση θα εννοείται η στρατολόγηση, η μεταφορά, η μετακίνηση, η εγκατάσταση (στέγαση, μέριμνα για τη συνέχιση της παραμονής) ή η παραλαβή προσώπων, μέσω της απειλής ή της χρήσης βίας ή άλλων μορφών εξαναγκασμού, της απαγωγής, του δόλου, της εξαπάτησης, της κατάχρησης της δύναμης, της κατάχρησης μιας ευάλωτης ή τρωτής θέσης, της προσφοράς ή της αποδοχής οικονομικού ή άλλου οφέλους για την επίτευξη της σύμφωνης γνώμης ενός προσώπου το οποίο ασκεί έλεγχο ή εξουσία επί άλλου προσώπου για το σκοπό της εκμετάλλευσης. Η εκμετάλλευση θα περιλαμβάνει κατ’ ελάχιστο: την εκμετάλλευση της πορνείας των άλλων ή άλλες μορφές σεξουαλικής εκμετάλλευσης, την εξαναγκαστική εργασία ή παροχή υπηρεσιών, τη διαμόρφωση συνθηκών σκλαβιάς ή παρόμοιων με αυτή πρακτικών, τη διαμόρφωση συνθηκών δουλείας (δεσμευτικής παροχής υπηρεσιών) ή τη λήψη σωματικών οργάνων.»
Το trafficking αποτελεί σήμερα την πιο κερδοφόρα παράνομη και εγκληματική επιχείρηση παγκοσμίως, μαζί με την διακίνηση ναρκωτικών και το παράνομο εμπόριο όπλων. Σε ορισμένες χώρες το trafficking δεν θεωρείται καν έγκλημα, ενώ οι προβλεπόμενες ποινές για τους εμπόρους ανθρώπινων όντων είναι πολύ μικρές, θεαματικά μικρότερες απ’ εκείνες που επιβάλλονται στους εμπόρους ναρκωτικών.
Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση του ΟΗΕ, η Ελλάδα είναι μία από τις βασικές χώρες όπου διακινούνται θύματα σεξουαλικής εκμετάλλευσης. Τα θύματα –κυρίως γυναίκες- προέρχονται κυρίως από χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, των Βαλκανίων και της Αφρικής. Οι γυναίκες αυτές εγκλωβίζονται είτε κυριολεκτικά, επειδή οι σωματέμποροι για παράδειγμα τις κρατούν κλειδωμένες σε σπίτια, είτε με άλλα μέσα όπως η κατάσχεση των ταξιδιωτικών τους εγγράφων ή απειλές εναντίον τους ή των οικογενειών τους. Πολλές φορές εκτός από την ψυχολογική βία, υφίστανται σωματική βία και βασανιστήρια. Παρόλα αυτά, οι γυναίκες δεν είναι τα μοναδικά θύματα της διεθνικής διακίνησης και εμπορίας ανθρώπων. Η Ελλάδα θεωρείται από διεθνείς οργανισμούς χώρα προορισμού και διακίνησης γυναικών, ανδρών και παιδιών για σεξουαλική και οικονομική εκμετάλλευση. Ωστόσο, πολύ συχνά τα θύματα της εμπορίας ανθρώπων χαρακτηρίζονται εσφαλμένα από τις αρχές ως «λαθρομετανάστες» με αποτέλεσμα συχνά να τους μεταχειρίζονται ως εγκληματίες αντί ως θύματα.
Η ηλικία της πλειονότητας του πληθυσμού κυμαίνεται μεταξύ 14 και 24 ετών (ποσοστό 62-63% περίπου). Αξίζει να σημειώσουμε ότι το trafficking δε συνεπάγεται απαραίτητα πέρασμα συνόρων, αλλά τα θύματα μπορεί να διακινούνται μέσα στα όρια μιας χώρας. Ωστόσο, το κυρίαρχο σχήμα του trafficking είναι το εξής: χώρα προέλευσης- χώρα transit και χώρα υποδοχής.
Τα θύματα του trafficking υποφέρουν από τη στέρηση όλων των ανθρώπινων δικαιωμάτων: ελλιπής διατροφή, η χειρότερη δυνατή στέγη, καμία ελευθερία βούλησης, μετακίνησης, έκφρασης (προσωπική, πολιτική), κατοχής περιουσίας κ.α. Το τραγικότερο φυσικά είναι η συνεχής σεξουαλική, φυσική και συναισθηματική κακοποίηση σε σημείο που οι άνθρωποι αυτοί υποφέρουν σωματικά, ψυχικά και κοινωνικά. Πολλά πρόσωπα εξ αυτών ασθενούν και πεθαίνουν. Και οι μόνοι που νοιάζονται για την απώλεια τους είναι οι προαγωγοί που χάνουν «…ένα από τα χρυσά κοτόπουλα που τους έφερνε λεφτά».
Υφιστάμενο Πλαίσιο/ Αντεγκληματική Πολιτική στην Ελλάδα:
Η εμπορία ανθρώπων είναι ποινικό αδίκημα και μάλιστα τόσο σοβαρό, ώστε ο νομοθέτης να έχει θεσπίσει ειδική θέση εισαγγελέα trafficking.
Το επιχειρησιακό σχέδιο ΙΛΑΕΙΡΑ, αν και ανενεργό, είναι σε μία φάση επικαιροποιήσης και μέσω του Γραφείου του Εθνικού Εισηγητή Καταπολέμησης Εμπορίας Ανθρώπων έχει σταλεί προς σχολιασμό και σε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.
Στο Υπουργείο Εξωτερικών υπάρχει το Γραφείο του Εθνικού Εισηγητή Καταπολέμησης Εμπορίας Ανθρώπων.
Θεσμοθετείται Εθνικός Συντονιστικός Μηχανισμός με στόχο τη συστηματική συνεργασία με το Γραφείο Συντονισμού και Δράσης της Ε.Ε. για την αντιμετώπιση της εμπορίας ανθρώπων.
Κεντρικός Επιχειρησιακός Συντονιστής του Εθνικού Μηχανισμού Αναφοράς είναι το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης. Σύμφωνα με το Ν.3064/02 και Π.Δ. 233/03 ορίζεται το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης (Ε.Κ.Κ.Α) ως ο κύριος φορέας παροχής αρωγής και φιλοξενίας των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων.
Το Υπουργείο Εσωτερικών επικεντρώνειται στη διοικητική στήριξη των θυμάτων μέσω του συστήματος αδειοδοτήσεων, που εξασφαλίζει την πρόσβαση στην αγορά της εργασίας, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, επαγγελματική κατάρτιση και εκπαίδευση.
Το Υπουργείο Εξωτερικών καλύπτει όλο το φάσμα της καταπολέμησης της εμπορίας ανθρώπων (πρόληψη, προστασία, καταστολή).
Το Υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας καλύπτει την πρόληψη και την καταστολή κάθε εγκληματικής πράξης που λαμβάνει χώρα στη θάλασσα.
Παράλληλα, δραστηριοποιείται η Γενική Γραμματεία Ισότητας, ενώ ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης (ΔΟΜ), συντονίζει τις δράσεις σχετικά με την πρόληψη, την προστασία και τον επαναπατρισμό των θυμάτων σωματεμπορίας.
Επίσης, με τα θύματα σωματεμπορίας ασχολούνται Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις με παρεμβάσεις στο δρόμο (street work), σε συμβουλευτικό επίπεδο, με την παροχή φιλοξενίας σε δομές που λειτουργούν, αλλά και γενικότερα με όλα τα στάδια από τον εντοπισμό μέχρι και την προστασία, αλλά και τη νομική διαδικασία. Κάποιες Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις δραστηριοποιούνται μέσω στοχευόμενων προγραμμάτων και παρεμβάσεων για θύματα διεθνικής σωματεμπορίας και κάποιες άλλες έρχονται σε επαφή ή αποτελούν σημεία υποδοχής πρώτης γραμμής μεταναστευτικών ροών που δύναται να έρθουν σε επαφή. Παράλληλα, οι φορείς δραστηριοποιούνται στην άσκηση πίεσης και διεκδίκησης δικαιωμάτων (advocacy).

Η σκυτάλη στην κοινωνία
Καμία ποινικοποίηση, όσο αυστηρή και αν είναι, όσο και αν αντιστοιχηθεί στην πραγματική αναλογία ποινής και απαξίας, δεν έχει τη δύναμη να λύσει κοινωνικά προβλήματα. Η ελληνική κοινωνία, «συντηρητική» και «προοδευτική», δεν στερείται ευθυνών για τη συντήρηση του φαινομένου. Η «ζήτηση» αυτή, εάν η στατιστική είναι ακριβής, δείχνει πόσο ισχυρά συμφέροντα συγκροτούν την ιδιόρρυθμη αυτή αγορά και πόσο δύσκολη θα είναι η καταστολή τους. Και ακόμα οφείλει να αντικαταστήσει την υποκρισία και τον ρατσισμό της με την αποκατάσταση και την επανένταξη των θυμάτων trafficking.

Κυρίαρχο χαρακτηριστικό του τράφικιγκ είναι η απουσία ελεύθερης βούλησης του θύματος καθώς πολλά από τα θύματα παραμένουν δέσμια των δραστών μη έχοντας άλλη εναλλακτική ή διέξοδο. Επίσης, η τακτική των δραστών να καταστέλλουν κάθε αντίδραση των θυμάτων και να ευτελίζουν την αξιοπρέπειά τους οδηγεί τα θύματα σε ολοκληρωτική παράδοση στον διακινητή/εκμεταλλευτή.
Προβληματική παραμένει η διάκριση μεταξύ θυμάτων τράφικιγκ και όσων έχουν επιλέξει να εργάζονται στον τομέα της πορνείας, καθώς είναι δυσδιάκριτο το κατά πόσο έχουν επιλέξει συνειδητά να απασχολούνται σε αυτό τον τομέα ή κρατούνται παρά τη θέλησή τους και δε θα πρέπει να αποτελεί κριτήριο χαρακτηρισμού κάποιου ως θύμα τράφικιγκ το αν εγκατάλειψε εν γνώσει του τη χώρα του με σκοπό να απασχοληθεί σε αυτούς τους τομείς ή αν εκχώρησε τη συναίνεσή του στους δράστες όταν πληροφορήθηκε τον σκοπό της διακίνησης. Ακόμα και στις περιπτώσεις που τα θύματα εργασιακής, σεξουαλικής ή άλλου είδους εκμετάλλευσης γνώριζαν ήδη πριν φύγουν από τη χώρα τους με τι θα ενασχοληθούν στον τόπο προορισμού ή παραπλανήθηκαν με ψεύτικες υποσχέσεις για να εγκαταλείψουν τη χώρα τους αλλά έδωσαν τη συγκατάθεσή τους αφού έφτασαν στον τόπο προορισμού και συνειδητοποίησαν με τι θα ασχοληθούν, δεν παύει να υπάρχει ακόμα και σε αυτές τις περιπτώσεις η εκμετάλλευση της ευάλωτης θέσης στην οποία βρίσκονται τα θύματα αυτά λόγω αδυναμίας γλωσσικής επικοινωνίας στη χώρα προορισμού, απουσίας υποστηρικτικού πλαισίου ή άλλων δεσμών, λόγω οικονομικών δυσχερειών, εξάρτησης από ναρκωτικές ουσίες, χαμηλού μορφωτικού επιπέδου, κοινωνικών προβλημάτων ή ακόμα και παραδοσιακών αντιλήψεων ή κουλτούρας. Για παράδειγμα, στη Νιγηρία στο πλαίσιο της εμπορίας ανθρώπων οι τελετουργίες «juju» χρησιμοποιούνται για να ελέγξουν τις γυναίκες – θύματα, υποβάλλοντάς τις σε ψυχολογική πίεση. Κατά τη διάρκεια αυτών των τελετουργιών, οι διακινούμενες γυναίκες πρέπει να ορκιστούν ότι θα ξεπληρώσουν το χρέος τους προς τους διακινητές ανθρώπων και ότι δεν θα μιλήσουν για την κατάστασή τους. Τους λένε ότι αν παραβούν αυτόν τον όρκο, θα γίνουν στόχος απόκρυφων δυνάμεων. Καθώς ο φόβος για το απόκρυφο είναι συχνό φαινόμενο στη Νιγηρία, οι γυναίκες αυτές νιώθουν υποχρεωμένες να υπακούσουν, για να αποφύγουν τις ενδεχόμενες υπερφυσικές συνέπειες .
Είναι λοιπόν λανθασμένη η προσέγγιση της σωματεμπορίας από τη σκοπιά της συνειδητής ή μη επιλογής της ενασχόλησης των θυμάτων και κριτήριο για το χαρακτηρισμό της διακίνησης προσώπων ως τράφικιγκ θα πρέπει να αποτελεί η εκμετάλλευση της ευαλωτότητας των θυμάτων.

Ακολουθούν ενδεικτικοί πίνακες για το προφίλ δραστών και θυμάτων τράφικιγκ με βάση στοιχεία της αστυνομίας που προέκυψαν μέσω έρευνας από τη ΜΚΟ PRAKSIS στα πλαίσια του Έργου: «Πορνεία & παράνομη διακίνηση και εμπορία γυναικών με σκοπό τη σεξουαλική/οικονομική εκμετάλλευση (trafficking) στην Ελλάδα».

Σεπτέμβριος 2015
Βάσω Κακοσίμου

 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ:
EΘΝΙΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ:
• Νόμος 4216/2013 (ΦΕΚ 266/Α/10-12-2013)
• Ν. 3064/2002 κατά της εμπορίας ανθρώπων
• ΠΔ. 233/2003(ΦΕΚ 204/Α/2-9-2003) παροχή προστασίας και αρωγής προς τα θύματα εμπορίας ανθρώπων.
• Στο άρθρο 46-52 του Νόμου 3386/2005 (ΦΕΚ 212/Α/23-8-2005) «Είσοδος, διαμονή και κοινωνική ένταξη υπηκόων τρίτων χωρών στην ελληνική επικράτεια
• Το άρθρο 34. παρ. 7 του Νόμου 3274/2004 (ΦΕΚ Α’195/19-8-04) «Οργάνωση και λειτουργία των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης πρώτου και δεύτερου βαθμού»
• Ν.3064/2002(ΦΕΚ 248/Α/15-10-2002) ο οποίος ρυθμίζει την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων, των εγκλημάτων κατά της γενετήσιας ελευθερίας, της πορνογραφίας ανηλίκων και γενικότερα της οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής.
• ο νόμος 2910/2.5.2001 για τη μετανάστευση που ρυθμίζει συνολικά τα θέματα της εισόδου, παραμονής, εργασίας, απελάσεων και άλλων ρυθμίσεων για αλλοδαπούς στην Ελλάδα
ΔΙΕΘΝΗΣ ΚΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ:
• Ευρωπαϊκή Οδηγία 2011/36/ΕΕ για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων και για την προστασία των θυμάτων της.
• Σύμβαση για την Εξάλειψη όλων των μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών (CEDAW)
• Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Πρόληψη και Καταπολέμηση της Βίας κατά των Γυναικών
• Κύρωση και εφαρμογή της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών κατά του Διεθνικού Οργανωμένου Εγκλήματος και των τριών Πρωτοκόλλων αυτής και συναφείς διατάξεις.
• Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την δράση κατά της Εμπορίας Ανθρώπων (Σύμβαση της Βαρσοβίας), που κυρώθηκε με τον ν. 4216/2013.
• Ευρωπαϊκή Εντολή Προστασίας (Οδηγία 2011/99/ΕΕ).
• Ψήφισμα Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 5ης Απριλίου 2011 (νέο πλαίσιο πολιτικής της ΕΕ για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών)
• Ψήφισμα Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ για τη Βία Κατά των Γυναικών
• Ψήφισμα Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 5ης Μαρτίου 2014 για την σεξουαλική εκμετάλλευση και την πορνεία
Οι ρυθμίσεις της ισχύουσας νομοθεσίας σχετικά με την πορνεία:
α) Το 19 κεφάλαιο του Ποινικού Κώδικα (άρθρα 336 έως και 353 ),
β) Ο νόμος 2734/1999, όπως τροποποιήθηκε και ισχύει μετά το ν. 2839/2000

*Απόφοιτη της Σχολής Δημόσιας Διοίκησης, εργάζεται στην Υπηρεσία Ασύλου
Το trafficking στην Ελλάδα και το θεσμικό πλαίσιο

Γράψτε το σχόλιό σας