Τα Κοινά, η Wikipedia και η εκπαίδευση

0

Της Ράνιας Καλαντζή

 

Πηγή: http://rednotebook.gr/ (Πρωτοδημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα «Η ΕΠΟΧΗ» http://epohi.gr/)

 

Τα κοινωνικά κινήματα, στην προσπάθειά τους να ανταποκριθούν στις προκλήσεις της ιστορικής περιόδου και να είναι πολιτικά αποτελεσματικά, χρειάζεται να επινοούν (ή να επανευφευρίσκουν) νέους  όρους, που  συνεπάγονται και νέες πρακτικές δράσης.
Η Ιδέα των Kοινών και τα Κοινά των Ιδεών

Η έννοια των Κοινών αγαθών, ή απλώς Κοινών, έχει μακρύ παρελθόν. Οι Ρωμαίοι διέκριναν τρεις κατηγορίες κυριότητας:

  • res privatae – πράγματα που μπορούσαν να ανήκουν σε ένα άτομο ή μία οικογένεια
  • res publica – ό,τι κατασκεύαζε το κράτος για δημόσια χρήση
  • res communes- που τα παρείχε η φύση και ανήκαν σε όλους (αέρας, νερό, άγρια ζώα κλπ)

Σύμφωνα με την  Wikipedia «τα Κοινά είναι αγαθά που κληρονομήθηκαν από τις προηγούμενες γενιές, δημιουργήθηκαν συλλογικά ή αποτελούν φυσική κληρονομιά».

Με βάση αυτό τον ορισμό έχουμε τα φυσικά Κοινά, όπως το νερό, τον αέρα, τον ουρανό, τη γη, τα άγρια ζώα, τους σπόρους, αλλά και τα Κοινά που έχει δημιουργήσει ο άνθρωπος με τη δραστηριότητά του, όπως η γλώσσα, η παράδοση, η επιστήμη, η λαϊκή τέχνη, αλλά και οι δρόμοι, οι πλατείες ή οι νόμοι.

Η ορμητική είσοδος του καπιταλισμού στο προσκήνιο της ιστορίας άρχισε με την περίφραξη κοινών γαιών, δηλ. με υφαρπαγή και σφετερισμό των Κοινών, στο πλαίσιο της πρωταρχικής συσσώρευσης.
Από τότε η επίθεση  στα Κοινά, δηλαδή η προσπάθεια μετατροπής τους σε ιδιωτική περιουσία, συνεχίστηκε αμείωτη, με τη θέση περί «τραγωδίας των Κοινών» (Hardin, 1968) να αποτελεί ένα περίφημο επιχείρημα υπέρ της ατομικής ιδιοκτησίας.

Το σύστημα, στο πλαίσιο της καπιταλιστικής εξάπλωσης και μεγέθυνσης, αντιμετώπισε τα Κοινά της φύσης ως πόρους πρακτικά ανεξάντλητους.  Η αλόγιστη κατασπατάλησή τους στο κυνήγι του κέρδους   οδήγησε σε καταστρεπτικές συνέπειες που γίνονται πλέον αισθητές σε όλον τον πλανήτη.  Τα οικονομικά μοντέλα που θεωρούσαν τη φύση ανεξάντλητη πηγή πλουτισμού, αναγκάζονται να συμπεριλάβουν και τον περιβαλλοντικό παράγοντα.

Η πρωταρχική συσσώρευση όμως,  όπως υποστηρίζουν οι Νέγκρι και Χαρντ στο Commonwealth , δεν ήταν ένα επεισόδιο, αλλά μία διαδικασία που επανέρχεται και συνυπάρχει με την παραγωγική διαδικασία.  Το κεφάλαιο προχωράει σε νέες περιφράξεις, αυτή τη φορά «άυλων» αγαθών, όπως είναι η πνευματική δημιουργία, η κουλτούρα, το DNA, οι πληροφορίες, ή οι ιδέες.
Τα άυλα αγαθά όμως έχουν μία ενδιαφέρουσα ιδιαιτερότητα σε σχέση με τα υλικά.  Αγαθά όπως   η γνώση, η επιστημονική ανακάλυψη ή η καλλιτεχνική δημιουργία, δεν δημιουργούν ανταγωνισμό  γιατί δεν εξαντλούνται όταν μοιράζονται . Επιπλέον μπορούν να αναπαραχθούν με μικρό ή καθόλου κόστος.

Παρ΄ όλα αυτά, η εμπορευματοποίησή τους πετυχαίνεται χάρη σε μια σειρά από πολύπλοκους νόμους περί πνευματικής ιδιοκτησίας.
Ενώ τα υλικά προϊόντα έχουν τιμή και αξία, στην περίπτωση των άυλων αγαθών η τιμή που πληρώνουμε δεν είναι για το ίδιο το προϊόν αλλά για την άδεια χρήσης του. Το προϊόν πωλείται συνεχώς πάνω από την αξία του (αφού η αναπαραγωγή του δεν κοστίζει) δημιουργώντας χρήμα από το πουθενά”.1

Έτσι, ενώ η γνώση αποτελεί το κατ’ εξοχήν συλλογικό ή Κοινό αγαθό, μετατρέπεται σε εμπόρευμα μέσω του copyright και των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας.
Στην αναδυόμενη οικονομία της γνώσης, δηλ. στην οικονομία που η γνώση καταλαμβάνει ολοένα και πιο σημαντική θέση στην παραγωγική διαδικασία, η πνευματική ιδιοκτησία αποτελεί κομβικό σημείο.

 

Ελεύθερη – ανοιχτή πρόσβαση στη γνώση

Η πρόσβαση στη γνώση και την επιστήμη προστατεύεται από το άρθρο 27 της Οικουμενικής Διακήρυξης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που αναφέρει ότι όλοι έχουν το δικαίωμα να συμμετέχουν ελεύθερα στην πνευματική ζωή της κοινότητας, να χαίρονται τις καλές τέχνες και να μετέχουν στην επιστημονική πρόοδο και τα αγαθά της.
Σήμερα, το αίτημα της ανοιχτής πρόσβασης στη γνώση διεκδικεί δικαιώματα:
• Στην ανθρώπινη γνώση (εκπαίδευση, τεχνογνωσία ή δεξιότητες που συγκροτούν το ανθρώπινο κεφάλαιο)

  • Στην πληροφορία (ειδήσεις, δεδομένα, προβλέψεις καιρού, ιατρικές πληροφορίες)
    • Στα αγαθά που η παραγωγή τους ενσωματώνει γνώση, όπως τα φάρμακα ή το λογισμικό των υπολογιστών
  • Στα εργαλεία που χρειάζονται για την κατασκευή των παραπάνω αγαθών, όπως εργαλεία για επιστημονική έρευνα και πειραματισμό ή υλικό υπολογιστών.

Η Ανοιχτή πρόσβαση στη Γνώση είναι ένα αναδυόμενο κίνημα, που περιλαμβάνει τους προγραμματιστές ελεύθερου λογισμικού, που αντιδρούν στις πατέντες και στο copyright, αλλά και ακτιβιστές στη μάχη κατά του AIDS, που ανάγκασαν πολυεθνικές φαρμακευτικές εταιρείες να πουλήσουν πολύ φθηνότερα αντίγραφα των φαρμάκων τους στην Νότια Αφρική, καθώς και φοιτητές που έχουν δημιουργήσει ένα νέο κίνημα «ελεύθερης κουλτούρας», για να υπερασπιστεί τα νέα «ψηφιακά κοινά».2
Όπως υποστηρίζει ο καθηγητής Δικαίου στο Γέηλ, Τζακ Μπάλκιν, το κίνημα της ελεύθερης πρόσβασης στην γνώση υποστηρίζει ότι, με τις σωστές πολιτικές για την παραγωγή πληροφορίας και γνώσης, μπορεί να αυξηθεί η συνολική παραγωγή γνωσιακών αγαθών, ενώ η διανομή θα γίνει πιο εξισωτική.

 

Ψηφιακά Κοινά

Με την επανάσταση των νέων τεχνολογιών και του Διαδικτύου, νέες δυνατότητες άρχισαν να υπονομεύουν τους θεσμούς και τους μηχανισμούς που, μέχρι τότε , διαχειρίζονταν προνομιακά τις πληροφορίες και τη γνώση.

Η αναπαραγωγή και διανομή έργων (μουσική, βιβλία, ταινίες) και η πρόσβαση σε πληροφορίες έγινε μέσω των ψηφιακών τεχνολογιών εύκολη και ανέξοδη.

Η αντίδραση στην κατάσταση αυτή ήταν μία ένταση των «περιφράξεων» είτε στο χώρο των βιομηχανιών περιεχομένου ( π.χ. μουσική και κινηματογραφική βιομηχανία) είτε στο χώρο των επιχειρήσεων που παράγουν προϊόντα που ενσωματώνουν γνώση (π.χ. φαρμακευτικές εταιρείες). Έτσι, η νομοθεσία περί «πειρατείας» έγινε ακόμη αυστηρότερη, ενώ μεγαλύτερη έμφαση αλλά και διάρκεια δόθηκε στην προστασία «πνευματικών δικαιωμάτων» και στις πατέντες.
Οι περιορισμοί στην διακίνηση ψηφιακών πόρων θεωρήθηκαν από ένα κομμάτι της κοινωνίας (και περισσότερο της νεολαίας) σαν παρεμπόδιση στην πρόσβαση και διάδοση ιδεών. Η αντίδραση και η από τα κάτω απάντηση, ήταν η αύξηση των ψηφιακών Κοινών.
Τα ψηφιακά Κοινά είναι περιεχόμενο, πληροφορίες, και δεδομένα, που συλλογικά ανήκουν και διοικούνται από μια κοινότητα χρηστών, ιδίως μέσω του Διαδικτύου. Το χαρακτηριστικό τους είναι ότι πολλοί χρήστες μπορούν να έχουν πρόσβαση στις ίδιες πηγές ψηφιακών πόρων χωρίς καμία επίδραση στην ποσότητα ή την ποιότητά τους.

Το Διαδίκτυο επέτρεψε την οργάνωση της συνεργασίας ανάμεσα σε μεγάλο αριθμό δημιουργών, ξεπερνώντας το εμπόδιο του χώρου και του χρόνου, και έτσι προέκυψε μια μεγάλης έντασης παραγωγή γνώσης, ειδικά στο χώρο του λογισμικού. Το λογισμικό αυτό άρχισε να διατίθεται ελεύθερα, χωρίς οι δημιουργοί του να ενδιαφέρονται για δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Έτσι, άρχισε να αναπτύσσεται το κίνημα του ελεύθερου λογισμικού.

Ελεύθερο Λογισμικό

«Όταν λέμε το λογισμικό «ελεύθερο», εννοούμε ότι σέβεται τις βασικές ελευθερίες του χρήστη: την ελευθερία να το εκτελέσει, να το μελετήσει και να το αλλάξει, και να αναδιανείμει αντίγραφα του, με ή χωρίς αλλαγές. Αυτό είναι ένα θέμα ελευθερίας, όχι κόστους.
Αυτές οι ελευθερίες είναι ζωτικής σημασίας. Είναι απαραίτητες, όχι μόνο για το καλό του χρήστη, αλλά επειδή προωθούν την κοινωνική αλληλεγγύη — μια που υπάρχει μοίρασμα και συνεργασία.»3

Στην δημιουργία του ελεύθερου λογισμικού το κίνητρο δεν είναι το  οικονομικό κέρδος αλλά η αναγνώριση από την κοινότητα και η  χαρά της προσφοράς.

Copyleft, η απάντηση στο copyright

Η Γενική Άδεια Δημόσιας Χρήσης (GPL) είναι η πιο δημοφιλής άδεια ελεύθερου λογισμικού, η οποία εγγυάται στους τελικούς χρήστες τις ελευθερίες για χρήση, μελέτη, αναπαραγωγή και τροποποίηση του λογισμικού. Λογισμικό που επιτρέπει τα συγκεκριμένα δικαιώματα καλείται ελεύθερο λογισμικό. Συμπληρωματική στην GPL είναι η ρήτρα copyleft, που αποτρέπει τη δυνατότητα κάποιου ενδιάμεσου, κάνοντας τροποποιήσεις στο αρχικό έργο, να το μετατρέψει σε ιδιόκτητο.
Δηλαδή το copyleft επιτρέπει αντιγραφή, τροποποίηση και αναδιανομή ενός πνευματικού έργου, με την προϋπόθεση ότι συνοδεύεται από την ίδια άδεια χρήσης που θα παραχωρεί τις ίδιες ελευθερίες.
Σε παρόμοια φιλοσοφία κινούνται και οι άδειες creative commons, που επιτρέπουν στους δημιουργούς να δηλώσουν ποια δικαιώματα διατηρούν, και ποια δικαιώματα παραχωρούν στους χρήστες ή σε άλλους δημιουργούς.

 

Οικονομία του δώρου ή Οικονομία των Κοινών;

Το ελεύθερο λογισμικό και τα άλλα έργα που προσφέρονται στο κοινό μέσω ελεύθερων αδειών δεν χαρακτηρίζονται ως δώρο, γιατί το δώρο κρύβει μέσα του την έννοια της ανταπόδοσης – κάτι που δεν συμβαίνει στον κόσμο του ελεύθερου λογισμικού.

Μιλάμε, λοιπόν, για μια ομότιμη οικονομία (p2p economy) ή οικονομία των κοινών (commons economy), όπου ο καθένας συνεισφέρει σύμφωνα με τις δυνατότητές του και χρησιμοποιεί / καταναλώνει σύμφωνα με τις ανάγκες του, χωρίς να είναι υποχρεωμένος να δώσει για να πάρει.

Ομότιμη παραγωγή

Έτσι, φθάνουμε στην έννοια της ομότιμης παραγωγής (p2p production), όπου άτομα ή κοινότητες ατόμων συστρατεύονται χωρίς κανείς να τους το αναθέτει, αυτόοργανώνονται και συνεργάζονται για την πραγματοποίηση ενός κοινού έργου και με τον τρόπο αυτό δημιουργούν κοινά αγαθά γνώσης.
Αντιπροσωπευτικά παραδείγματα ομότιμης παραγωγής αποτελούν το   λειτουργικό σύστημα Linux και η εγκυκλοπαίδεια Wikipedia, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η ομότιμη παραγωγή περιορίζεται αποκλειστικά στο λογισμικό.
Να αναφέρουμε εδώ ότι η Wikipedia, μία εγκυκλοπαίδεια γραμμένη από άγνωστους μεταξύ τους ανθρώπους, που συνεργάζονται δημοκρατικά για ένα κοινό μη κερδοσκοπικό στόχο, έχει εκτοπίσει σε μεγάλο βαθμό τις εγκυκλοπαίδειες που δημιουργούνται με το κλασσικό σύστημα παραγωγής και ελέγχου. Η δημιουργία της έχει χαρακτηριστεί σαν πετυχημένο παράδειγμα δημοκρατικής ουτοπίας και είναι μεταφρασμένη σε 229 συνολικά γλώσσες.

Μπορούμε, λοιπόν, να πούμε ότι η ομότιμη παραγωγή :
• Ανατρέπει την κυρίαρχη πίστη ότι ο άνθρωπος, ως ορθολογικό ον, στοχεύει αποκλειστικά στη μεγιστοποίηση του προσωπικού του χρηματικού κέρδους

  • Δημιουργεί μια διαφορετική κουλτούρα, που διεκδικεί ομότιμη διακυβέρνηση και νέες μορφές ιδιοκτησίας, που να προστατεύουν τη συλλογική εργασία από την ατομική ιδιοποίηση
  • Βοηθά να ξεπεραστεί η διάκριση ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη, αφού παράγει προϊόντα που ενσωματώνουν την έρευνα και την καινοτομία. Το ελεύθερο λογισμικό δεν αποκόβεται από τους δημιουργούς του, ούτε δημιουργεί παθητικούς καταναλωτές αλλά αντιθέτως ενώνει δημιουργούς με καταναλωτές. Το ομότιμο κίνημα βασίζεται σε ένα «ήθος» συνεργασίας, σεβασμού, αλληλεγγύης και κοινοκτημοσύνης.

 

“Ανοιχτό” σχολείο

Παίρνοντας υπόψη τα παραπάνω και τις εφαρμογές που θα μπορούσαν να έχουν στον τομέα της εκπαίδευσης, θα μπορούσαμε να διατυπώσουμε κάποιες προτάσεις:

  • Ελεύθερο Λογισμικό στα σχολεία, για λόγους οικονομικούς αλλά ακόμη περισσότερο ηθικούς και πολιτικούς. Το ήθος που διαμορφώνει το κίνημα του Ελεύθερου Λογισμικού, προωθεί τη συνεργασία, την αλληλεγγύη και την κοινοκτημοσύνη.
  • Ο χώρος της εκπαίδευσης μπορεί να είναι προνομιακός για την εφαρμογή μιας πολιτικής, που έχει σκοπό να προστατεύσει και να αυξήσει τον πλούτο των Κοινών Αγαθών, επικεντρώνοντας στην προκειμένη περίπτωση σε αγαθά γνώσης. Έτσι θα μπορούμε να έχουμε:
  • Σχολικά βιβλία που θα εκδίδονται με άδειες creative commons ώστε να επιτρέπεται να αναπαραχθούν, να τροποποιηθούν και να ενημερωθούν, όπως και να χρησιμοποιηθούν ολόκληρα ή τμήματά τους από τους εκπαιδευτικούς χωρίς προσκόμματα εξαιτίας copyright.
    • «Ανοιχτό» εκπαιδευτικό υλικό: Στον τομέα της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ήδη υπάρχει συνεργασία και διαμοιρασμός εκπαιδευτικού υλικού (μέσω του Πανελλήνιου Σχολικού Δικτύου και όχι μόνο), είναι καλό όμως αυτό να γενικευθεί και να θεσμοθετηθεί. Έτσι, εκπαιδευτικοί όλων των βαθμίδων θα μπορούν να συμμετέχουν σε ομότιμες πλατφόρμες για την παραγωγή εκπαιδευτικού υλικού, ίσως σε συνεργασία και με τους εκπαιδευόμενους/ες.

Από την μία η συμμετοχή σε ένα κοινό project που παράγει νέες ιδέες και γνώση, είναι μία κοινωνική λειτουργία μεγάλης αξίας, από την άλλη, το αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας θα ανήκει στη δημόσια σφαίρα και θα διατίθεται ελεύθερα πίσω στην εκπαιδευτική κοινότητα και σε όλον τον κόσμο.

  • Ανοιχτά σχολεία κυριολεκτικά και μεταφορικά: Η έννοια του ανοιχτού σχολείου αφορά ένα δημόσιο χώρο, που προσφέρεται στη νεολαία αλλά και σε όλη τη γειτονιά, τις ώρες της μη τυπικής του λειτουργίας, για να τον χρησιμοποιήσουν και αξιοποιήσουν δημιουργικά. Η έννοια αυτή θα μπορούσε να διευρυνθεί με τον ορισμό της «ανοιχτότητας», όπως γίνεται αντιληπτή στο πλαίσιο της ομότιμης παραγωγής:
    Η ανοιχτότητα (οpeness) είναι μία αντίληψη ή φιλοσοφία, που δίνει έμφαση στη διαφάνεια, στην ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση και στην πληροφορία, καθώς και σε έναν συνεργατικό τρόπο διοίκησης και λήψης αποφάσεων.

 

Βιβλιογραφία


1. “Πέρα από το κράτος και την αγορά: Η ομότιμη προοπτική”, Βορειοδυτικές Εκδόσεις : Συνεργατικό βιβλίο στα ελληνικά, με τη συμμετοχή ερευνητών και ακτιβιστών από όλo τoν κόσμο, διατίθεται ελεύθερα και δωρεάν στο :

http://voreiodytikes.blogspot.gr/2014/05/14-x-205.html
2.  Michael Hardt and Antonio Negri (2009), «Commonwealth”, Harvard University Press

  1. «Access to Knowledge in the Age of Intellectual Property», Ελεύθερα προσβάσιμο στην διεύθυνση:

http://mitpress.mit.edu/sites/default/files/titles/free_download/9781890951962_Access_to_Knowledge_in_the_Age_of_Intellectual_Property.pdf
4. Jack Balkin’s «What is Access to Knowledge?”

http://balkin.blogspot.com/2006/04/what-is-access-to-knowledge.html
5. Yochai Benkler’s «The Idea of Access to Knowledge» http://research.yale.edu/isp/wikiuploads/ybenklerpp.pdf
6. Γιώργος Παπανικολάου – Τα «Κοινά»: Σκέψεις για το χώρο https://vimeo.com/4166147
7. Γιώργος Παπανικολάου – «Κοινός πλούτος και Ομότιμη παραγωγή» http://slideplayer.gr/slide/1962266/

Σημειώσεις
1.  Graham Seaman – Οι δύο Οικονομίες στο «Πέρα από το Κράτος και την Αγορά: Η ομότιμη προοπτική»

  1. Σύμφωνα με το βιβλίο «Access to Knowledge in the Age of Intellectual Property»
  2. Ρίτσαρντ Στάλμαν, ιδρυτής του Ιδρύματος Ελεύθερου Λογισμικού και συνολικά της έννοιας του ελεύθερου λογισμικού

 

 

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα